Khi hồi phục không diễn ra như mong đợi, phản ứng đầu tiên thường là lo rằng có gì đó sai. Trước khi đi tới đó, có vài thứ cơ bản nên được rà lại, vì phần lớn trường hợp chậm đều nằm trong số đó.
Trước tiên hãy xem lại kỳ vọng
- Hồi phục thường lâu hơn người ta nghĩ.
- Thời gian tính bằng tháng chứ không phải tuần.
- Càng lớn tuổi càng lâu hơn.
- Đợt bệnh càng nặng càng lâu hơn.
- So với chính mình tháng trước chứ không so với trước khi bệnh.
Mục cuối làm thay đổi hẳn cảm nhận về tiến độ, vì so với bản thân trước khi bệnh thì gần như luôn thấy thất vọng.
Phân biệt chậm thật và dao động bình thường
- Có tuần tốt và tuần kém là bình thường.
- Một tuần kém không phải là chậm lại.
- Chậm thật là khi tiến bộ dừng hẳn nhiều tuần.
- Hoặc khi xu hướng đảo chiều.
- Nhìn theo tháng thay vì theo tuần.
Mục thứ ba là ranh giới cần dùng, và nó đòi hỏi phải có bản ghi chứ không dựa vào trí nhớ.
Rà soát dinh dưỡng
- Có ăn đủ đạm mỗi bữa không.
- Có đủ năng lượng không.
- Cân nặng có ổn định không.
- Có uống đủ nước không.
- Đây là nguyên nhân chậm phổ biến nhất.
Mục cuối đáng được kiểm tra trước mọi thứ khác, vì thiếu đạm làm chậm cả việc lành mô lẫn việc lấy lại cơ.
Rà soát giấc ngủ
- Có ngủ đủ không.
- Chất lượng giấc ngủ thế nào.
- Có thức giấc nhiều lần không.
- Thiếu ngủ làm mọi thứ chậm lại.
- Là nguyên nhân hay bị bỏ qua.
Thiếu ngủ kéo dài ảnh hưởng tới cả quá trình lành, khả năng chịu đau và động lực tập luyện.
Rà soát mức vận động
- Có vận động đều đặn không.
- Có tăng dần không.
- Hay ngược lại, có đang quá sức không.
- Cả quá ít và quá nhiều đều làm chậm.
- Ngày hôm sau là thước đo.
Mục thứ tư là điều nhiều người không nghĩ tới: tập quá sức rồi phải nghỉ dài cũng làm tiến độ chung chậm lại.
Rà soát thuốc
- Có dùng đúng chỉ định không.
- Có quên liều thường xuyên không.
- Có tác dụng không mong muốn nào không.
- Có tự ngừng thuốc nào không.
- Một số thuốc gây mệt hoặc chán ăn.
Mục thứ tư khá phổ biến và thường không được kể lại, nên cần hỏi thẳng khi rà soát.
Các nguyên nhân y khoa cần loại trừ
- Thiếu máu.
- Rối loạn tuyến giáp.
- Nhiễm trùng âm thầm.
- Kiểm soát kém các bệnh nền.
- Thiếu vi chất.
- Tâm trạng đi xuống.
- Biến chứng chưa được phát hiện.
Nhóm này cần xét nghiệm hoặc khám mới xác định được, nên đây là lúc nên đi khám thay vì tiếp tục tự điều chỉnh.
Về thiếu máu
- Rất thường gặp sau một đợt bệnh hoặc phẫu thuật.
- Gây mệt, khó thở khi gắng sức, chóng mặt.
- Dễ bị nhầm là mệt do hồi phục.
- Xác định bằng xét nghiệm đơn giản.
- Xử lý được.
Mục thứ ba là lý do nó hay bị bỏ sót, và một xét nghiệm máu cơ bản thường trả lời được ngay.
Về tâm trạng
- Tâm trạng đi xuống làm hồi phục chậm lại.
- Giảm động lực vận động và ăn uống.
- Ảnh hưởng tới giấc ngủ.
- Thường bị bỏ qua khi tìm nguyên nhân.
- Cần được nêu ra và xử lý.
Mục thứ hai là cơ chế cụ thể: khi không còn muốn làm gì thì mọi biện pháp khác cũng không được thực hiện.
Chuẩn bị khi đi khám lại
- Bản ghi tiến độ theo tuần.
- Bản ghi ăn uống và cân nặng.
- Bản ghi giấc ngủ.
- Danh sách thuốc đang dùng.
- Các triệu chứng mới nếu có.
- Câu hỏi cụ thể.
Bộ tài liệu này giúp buổi khám đi thẳng vào việc tìm nguyên nhân thay vì mất thời gian dựng lại bức tranh.
Những câu nên hỏi
- Tiến độ này có bất thường không.
- Có cần làm xét nghiệm gì không.
- Có nguyên nhân nào cần loại trừ không.
- Nên điều chỉnh gì.
- Khi nào nên đánh giá lại.
- Có nên tới phục hồi chức năng không.
Câu đầu tiên quan trọng nhất, vì đôi khi câu trả lời là tiến độ vẫn bình thường và chỉ có kỳ vọng là sai.
Khi nguyên nhân được tìm ra
- Xử lý nguyên nhân đó.
- Cho thời gian để thấy cải thiện.
- Tiếp tục các biện pháp cơ bản.
- Theo dõi và đánh giá lại.
- Tiến bộ thường quay lại sau đó.
Mục thứ hai cần kiên nhẫn: xử lý thiếu máu hay rối loạn tuyến giáp cần vài tuần mới thấy khác biệt rõ.
Khi không tìm được nguyên nhân rõ
- Xảy ra ở một số trường hợp.
- Không có nghĩa là không làm được gì.
- Tiếp tục các biện pháp cơ bản.
- Cân nhắc phục hồi chức năng.
- Theo dõi và đánh giá lại sau một thời gian.
- Nhiều trường hợp cải thiện dần dù chậm.
Mục cuối là điều đáng nhớ trong giai đoạn nản lòng nhất: chậm không đồng nghĩa với dừng lại.
Câu hỏi thường gặp
Thế nào là chậm hơn dự kiến?
Là khi sau khoảng thời gian bác sĩ đưa ra mà vẫn chưa đạt được những mốc đã nói, hoặc khi tiến bộ dừng hẳn trong nhiều tuần. Dao động từng tuần thì vẫn nằm trong diễn biến bình thường.
Nên rà soát những gì trước tiên?
Nên rà lại dinh dưỡng đặc biệt là đạm, giấc ngủ, mức vận động, việc dùng thuốc đúng cách, và xem có đang quá sức hay không. Phần lớn trường hợp chậm nằm trong nhóm này.
Có nguyên nhân y khoa nào cần loại trừ không?
Có, gồm thiếu máu, rối loạn tuyến giáp, nhiễm trùng âm thầm, kiểm soát kém các bệnh nền, tác dụng của thuốc, và tâm trạng đi xuống. Những thứ này cần xét nghiệm hoặc khám mới xác định được.
Khi nào cần đi khám lại?
Khi tiến bộ dừng hẳn nhiều tuần, khi có triệu chứng mới, khi cảm thấy xấu đi thay vì tốt lên, hoặc khi đã rà soát các yếu tố cơ bản mà không thấy cải thiện.